-** አፍሪካ ኢንሹራንስ /አ.ማ/ ነ/ፈጅ ሜሮን ሰለሞን ቀረቡ; የሰሜን ወል ዞን ከፍተኛ ፍ/ቤትና የአማራ ክልል ጠቅላይ; / እስከ ብር 300,000 /ሶስት መቶ ሺህ ብር/ የመድን ሽፊን ለመስጠት; መኪናውን እንዱያስጠግን ወዱያውኑ ያሳወ v. -** ወ/ሮ ጣይቱ አመዳ አልቀረቡም; ለዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት ባቀረበው የክስ ማመልከቻ የሰላዲ ቁጥሩ 3-27956 አ.አ የሆነ ኤፍ ኤስ አር አይሱዚ መኪና እንዲላቸውና መኪናው በአደጋ ምክንያት ጉዲት በደረሰበት; መኪና ህዲር 10 ቀን 199

አመልካች በጸሐፍ የመልስ መልስ አቅርቧል።

ከስር የክርክሩ አመጣጥና በሰበር የቀረበው ክርክር ከላይ የተገለፀው ሲሆን እኛም ጉዲዩን መርምረናል። ጉዲዩን እንደመረመርነው አመልካች የተጎዲውን የመኪና ክፍል በአዱስ ለመተካት የሚያስችል ገንዘብ ለተጠሪ እንዱከፍል የበታች ፍ/ቤቶች የሰጡት ውሳኔና አመልካች መኪናውን ባለማስጠገኑ ተጠሪ ያቀረባቸውን ጥቅም በሙለ ይክፈል ተብል የተሰጠው ውሳኔ ተገቢ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን ጭብጥ መስርተናል።

1. የመጀመሪያውን ጭብጥ በተመለከተ በተጠሪ መኪና አካል ላይ የደረሰው ጉዲት በጥገና የሚስተካከል ሳይሆን አዱስ እቃ ገዝቶ በመተካት ሉስተካከል የሚችል መሆኑን በገለልተኛ ባለሙያ እንደተረጋገጠና ጉዲቱ በጥገና ሉስተካከል የሚቻል ነው በማለት ሐሳብ የሰጡት የአመልካች ኤክስፏርቶች መሆናቸውን በመግለጽ የዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት በመኪናው ላይ የደረሰው ጉዲት አዱስ እቃ በመግዛትና በመተካት ሉስተካከል የሚችል ጉዲት ነው። ስለሆነም ጉዲቱን ለማስተካከል አስፈላጊ የሆነውን ብር 139,000 /አንድ መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ሺህ ብር/ አመልካች ለተጠሪ ይክፈል በማለት የወሰነው ፍሬ ጉዲዩን በማጣራትና ማስረጃ በመመዘን ሆኖ አግኝተነዋል። የከፍተኛው ፍ/ቤት ፍሬ ጉዲዩን በማጣራትና ማስረጃ በመመዘን የሰጠው ውሳኔ በይግባኝ ሰሚው ፍ/ቤት ፀንቷል። ስለሆነም አመልካች የበታች ፍ/ቤቶች ማስረጃ በመመዘን ሑደት ሰርተውታል የሚለውን ስህተት የማጣራትና የማረም ስልጣን ይህ ችልት በህገ መንግስቱ አንቀጽ 80 ንዐስ አንቀጽ 3/ሀ/ እና በአዋጅ ቁጥር 25/88 አንቀጽ 10 ያልተሰጠው በመሆኑ አመልካች መኪናው እንዱጠገንና እንዱስተካከል ለማድርግ ብር 139,000 ለተጠሪ እንዱከፍል የተሰጠው ውሳኔ በመኪናው የደረሰውን ጉዲት ለማስተካከል ከሚያስፈልገው መጠን በላይ ነው በማለት ያቀረበውን ቅሬታ አልተቀበልነውም።

2. ሁለተኛውን ጭብጥ በተመለከተ ተጠሪ አመልካች በመድን ውለ መሰረት ባለመፈፀሙና መኪናውን ምክንያታዊ በሆነ ጊዜ ውስጥ አስጠግኖ ባለመስጠቱ የቀረብኝ ገቢ ክርክሩ እስከተቋጨበት ጊዜ ድረስ ያለው ታስቦ እንዱከፈላቸው ጠይቀዋል። ይህ የተጠሪ ጥያቄ ተጠሪ መኪናቸው በአደጋው ጉዲት የደረሰበት በመሆኑ ምክንያት ያቀረባቸውን ጥቅም አመልካች እንዱከፍላቸው የቀረበ የ /Consequential loss/ ጥያቄ በመሆኑና የዚህ አይነት ጥያቄ በመድን ውለ እንደማይሸፈን ግልጽ የፕሉሲ ድንጋጌ ያለ በመሆኑ ተገቢ አይደለም በማለት አመልካች ተከራክሯል። በእኛ በኩል እንደተረዲነው ተጠሪ የጠየቁት መኪናው በአደጋው በመጎዲቱ ምክንያት ያቀረባቸውን ጥቅም አመልካች እንዱሸፍንና እንዱከፍላቸው አይደለም። የተጠሪ ክስ መሰረታዊ ይዘት አመልካች መኪናውን ከወደቀበት ካነሳ በኋላ ምክንያታዊ በሆነ ጊዜ ውስጥ መኪናውን አስጠግኖ የማስረከብ የውል ግዳታ አለበት። አመልካች ይህንን የውል ግዳታውን በወቅቱ ባለመፈፀሙ ምክንያት የደረሰብኝን ኪሳራ እንዱከፍል ይወሰንልኝ የሚል ነው። ስለሆነም አመልካች የበታች ፍ/ቤቶች ከመድን ፕሉሲው ድንጋጌ ውጭ /Consequential loss/ እንድንከፍል ተወስነብን በማለት ያቀረቡት ክርክር ተገቢ ሆኖ አላገኘነውም።

የተጠሪ ክርክር ውልባለመፈፀሙ ምክንያት የደረሰብኝ ኪሳራና ጉዲት በውለ መሰረት ግዳታውን ያልፈፀመው አመልካች ይክፈለኝ የሚልና የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1790 እና የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1791ን መሰረት ያደረገ መሆኑን ለመገንዘብ ችለናል። ሆኖም እዚህ ላይ ላታይ የሚገባውና የበታች ፍ/ቤቶች በአግባቡ ያላዩዋቸው መሰረታዊ የህግ ነጥቦች አለ። ይኽውም አመልካች በመድን ውለ መሰረት መኪናውን በምክንያታዊ ጊዜ ውስጥ በማስጠገን የማያስረክባቸው መሆኑን ካወቁ ተጠሪ መኪናው ተጠግኖ ለስራ ባለመሰማራቱ ምክንያት የሚያደርሰውን ኪሳራ/ጉዲት/ ለመቀነስ አስፈላጊ የሆኑ ተግባራትን የመፈፀም ግዳታ አለባቸው ወይስ የለባቸውም?

ተጠሪ ጉዲቱን ለመቀነስ አስፈላጊውን ጥረት ካላደረጉ ሉከፈላቸው የሚገባው የካሳ መጠን ምን ይሆናል የሚለት ናቸው።

ላላቸው ተዋዋይ ወገን የውል ግዳታውን ያልፈፀመለት ሰው ውለ ባለመፈፀሙ ምክንያት የሚደረሰውን የጉዲት ኪሳራ የመቀነስ ግዳታ እንዲለበት በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 ተደንግጓል።

የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 "የጉዲት ኪሳራን የመቀነስ ግዳታ" በሚል ርዕስ ስር በንዐስ አንቀጽ 1" ውል አልተፈፀመልኝም የሚለው ወገን ውለ ባለመፈፀሙ ምክንያት የሚደርሰው ኪሳራ ያነሰ እንዱሆን ተገቢ የሆነውን ጥንቃቄ ሁለ ማድረግ አለበት ይኸውም ይህንን የሚያደርገው ጥንቃቄ አስቸጋሪና ብዙ ወጭ እንዱያደርግ የማያስገድደው ሲሆን ነው" በማለት ይደነግጋል። ጉዲት የደረሰበትን መኪና ለመጠገን አስፈላጊ የሆነው ምክንያታዊ ጊዜ ሶስት ወር/ዘጠና ቀናት/ እንደሆነ የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት በማረጋገጥ ወስኗል። የተጠሪ መኪና ጉዲት የደረሰበት ህዲር 3 ቀን 1999ዓ.ም በመሆኑ አመልካች በመድን ውለ መሰረት መኪናውን ምክንያታዊ በሆነ ጊዜ ውስጥ ያስጠግነዋል ብለው መጠበቅ ያለባቸው እስከ የካቲት 10 ቀን 1999ዓ.ም ነው። ተጠሪ ከየካቲት 11 ቀን 1999ዓ.ም በኋላ አመልካች መኪናውን በመድን ውለ መሰረት ባለማስጠገኑ ምክንያት የሚደርሰውን የኪሳራ /ጉዲት/ ለመቀነስ የበኩላቸውን እንቅስቃሴ ማድረግና መኪናውን በሶስት ወር ውስጥ በግል ወጫቸው አስጠግነው ወደ ስራ እንዱስማራ የማድረግ ህጋዊ ግዳታ ያለባቸው መሆኑ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 ንዐስ አንቀጽ 1 ተደንግጓል። ተጠሪ በዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት ክስ እስካቀረቡበት ጊዜ ድረስም ሆነ ጉዲዩ በይግባኝ ታይቶ እስከተወሰነበት ግንቦት 26 ቀን 2001ዓ.ም ድረስ መኪናውን በግል ወጭ ለማስጠገንና መኪናው ተጠግኖ ለስራ ባለመሰማራቱ ምክንያት የሚደርሰውን ጉዲት ለመቀነስ ያደረጉት እንቅስቃሴ የለም። ይህም ተጠሪ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 ንዐስ አንቀጽ 1 የተጣለባቸውን የጉዲት ኪሳራን የመቀነስ ግዳታ ያልተወጡ መሆኑን ያሳያል።

ተጠሪ መኪናው ባለመጠገኑ ምክንያት የሚደርስባቸውን ኪሳራ መኪናውን በራሳቸው ወጭ በማስጠገን ለመቀነስ እየቻለ ይህንን ግዳታቸውን ካልተወጡ የሚከፈላቸው የኪሳራ መጠን እንዱቀንስ አመልካች ለመከራከር የሚችል መሆኑን የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 ንዐስ አንቀጽ 2 "ይህንን ጥንቃቄ በቸልተኝነት ሳያደርግ ቢቀር ውለን ያልፈፀመው ሰው የላለውን ወገን ቸልታ መከራከሪያ አድርጎ ኪሳራው እንዱቀንስለት ለመጠየቅ ይችላል" በማለት በግልጽ ይደነግጋል።

አመልካች የፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802ን በመጥቀስ የተከራከረ ሲሆን የበታች የክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት መኪናው በመድን ውለ መሰረት አስጠግኖ ባለማስረከቡ ተጠሪ የደረሰባቸውን ኪሳራ ለመቀነስ ያደረጉት እንቅስቃሴ አለመኖሩንና የጉዲት ኪሳራ የመቀነስ ግዳታቸውን ተጠሪ ያልተወጣ መሆኑን ከግንዛቤ ውስጥ በማስገባት የካሳውን መጠን መወሰን ሲገባቸው መኪናውን ለማስጠገን ከሚያስፈልገው ምክንያታዊ ጊዜ ከየካቲት 8 ቀን 1999ዓ.ም ጀምሮ ጉዲዩ በክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት እስከተወሰነበት ግንቦት 26 ቀን 2001ዓ.ም ድረስ በየቀኑ 1300 /አንድ ሺህ ሶስት መቶ ብር/ እየታሰበ አመልካች ለተጠሪ ካሳ እንዱከፍል በማለት የሰጠው ውሳኔ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802 የተደነገገውን የጉዲት ኪሳራን የመቀነስ ግዳታ ያላገናዘበና መሰረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ሆኖ አግኝተነዋል።

ስለሆነም ተጠሪ መኪናውን ለማስጠገን አመልካች ከሚወስድበት ምክንያታዊ ጊዜ ማለትም ከየካቲት 11 ቀን 1999ዓ.ም ጀምሮ እስከ ግንቦት 10 ቀን 1999ዓ.ም ባለው ጊዜ ውስጥ መኪናውን በግለ በማስጠገን መኪናው ያለስራ በመቆሙ ምክንያት የሚደርስበትን ኪሳራ በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802/1/ መሰረት መቀነስ ሲገባው ይህንን ግዳታውን ያልተወጣ በመሆኑ ኪሳራ የሚከፈለው ጉዲዩ በይግባኝ ውሳኔ እስካገኘበት ጊዜ ድረስ ሳይሆን በራሱ ወጭ መኪናውን በማስጠገን ኪሳራውን ለመቀነስ የሚያስፈልገው ምክንያታዊ ጊዜ ማለትም የሶስት ወር ወይም የዘጠና ቀናት ብቻ መሆን ይገባዋል በማለት የክልለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የወሰነውን የካሳ መጠን በፍታብሓር ህግ ቁጥር 1802/2/ እና በፍታብሓር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 348/1/ መሰረት በማሻሻል ወስነናል።

ውሳኔ

1/ የአማራ ክልል ጠቅላይ ፍ/ቤት ይግባኝ ችልት የሰጠው ውሳኔ ተሻሽሎል።

2/ አመልካች ለመኪናው ማስጠገኛ በዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤትና በክልለ ጠቅላይ ፍ/ቤት የተወሰነውን ብር 139,000 /አንድ መቶ ሰላሳ ዘጠኝ ሺህ ብር/ የዞኑ ከፍተኛ ፍ/ቤት ውሳኔ ከሰጠበት የካቲት 3 ቀን 2000ዓ.ም ጀምሮ ከሚታሰብ ዘጠኝ ፏርሰንት ወለድ ጋር ለተጠሪ የመክፈል ኃላፉነት አለበት ብለናል።

3/ አመልካች መኪናውን ባለማስጠገኑ ተጠሪ ለደረሰባቸው ጉዲት የዘጠና ቀናት ገቢ በቀን በብር 1300 /አንድ ሺህ ሶስት መቶ ብር/ ታስቦ ብር 117,000 /አንድ መቶ አስራ ሰባት ሺህ ብር/ ጉዲዩ በዚህ ፍ/ቤት ውሳኔ ካገኘበት ቀን ጀምሮ ከሚታሰብ ዘጠኝ ፏርሰንት ወለድ ጋር ይክፈል ብለናል።

4/ በዚህ ፍ/ቤት ያወጡትን ወጭና ኪሳራ ግራ ቀኙ ለየራሳቸው ይቻለ። ይህ ፍርድ በፋዳራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ችልት በሙለ ድምጽ ተሰጠ።

የማይነበብ የአምስት ዳኞች ፊርማ አለበት።